Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z polityką plików cookies.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.

Dysonans poznawczy

Dysonans poznawczy to „uczucie przykrego napięcia spowodowane informacją, którą jest sprzeczna z naszym wyobrażeniem siebie jako osoby rozsądnej i sensownej”; to „popęd spowodowany poczuciem dyskomfortu, pierwotnie definiowany jako konsekwencja utrzymywania dwóch lub więcej niezgodnych ze sobą elementów poznawczych, następnie określany jako konsekwencja zaangażowania się w działanie, które jest sprzeczne z koncepcją siebie jako osoby przyzwoitej i rozsądnej”[1].

Teoria dysonansu
poznawczego została stworzona przez Leona Festingera i jest jedną z najistotniejszych koncepcji wykorzystywanych w psychologii społecznej. W myśl wspomnianej, jednostki dążą do tego, aby uzyskać zgodność pomiędzy „różnymi przekonaniami o tej samej sprawie i spójności między swoimi poglądami a postępowaniem. Jeśli wskutek odebrania nowej informacji, myślenia lub własnego postępowania pojawi się psychologiczna sprzeczność, rodzi się dysonans”[2]. Owy przykry stan emocjonalny ma własności popędu, przez co powoduje ogólną mobilizację organizmu do jego usunięcia oraz unikania go zawczasu. Należy podkreślić, że dysonans będzie tym większy, im większa jest niezgodność, która go wywołuje lub też im ważniejszej sprawy dla człowieka ona dotyczy[3].

Dysonans poznawczy będzie wywoływał uczucie dyskomfortu, jednocześnie pobudzając jednostkę do podjęcia prób mających na celu zredukowanie go. Generalnie może odbywać się to na trzy sposoby:

1) Poprzez zmianę zachowania – w taki sposób, aby było zgodne z dysonansem poznawczym,

2) Poprzez uzasadnienie zachowania – zmieniając jeden z elementów poznawczych w taki sposób, aby był mniej sprzeczny z zachowaniem,

3) Poprzez uzasadnienie naszego zachowania – polegające na dodawaniu nowych elementów poznawczych, zgodnych z zachowaniem  (wspierających je)[4].

Weźmy pierwszy najprostszy przykład, uzależnienia: picie alkoholu lub palenie papierosów. Tośka pali papierosy, jak przysłowiowy smok, Bartek w każdy weekend pije z kolegami na umór. Każde z nich prawdopodobnie odczuwa dysonans, ponieważ wie, że zarówno picie, jak i palenie może skutkować przedwczesną śmiercią.

W jaki sposób Tośka i Bartek mogą zmniejszyć dysonans?

justify;">Najłatwiej poprzez zmianę zachowania – czyli zaprzestanie palenia i picia alkoholu. Wówczas zachowanie byłoby zgodne z ich wiedzą na temat szkodliwości jakichkolwiek używek. Jednakże sami, być może z własnego doświadczenia wiemy, że nie zawsze jest to sprawą prostą. Na ogół wynajdujemy różne usprawiedliwienia dotyczące naszego zachowania – zmieniamy jeden z elementów poznawczych, lub dodajemy nowe. Tośka najprawdopodobniej będzie sama chciała siebie przekonać, że zależność między paleniem papierosów a zachorowalnością na raka nie jest taka oczywista, bądź stwierdzi, że „Kowalski ma 80 lat, pali całe życie i nic mu nie jest”. Bartek uzna, „że picie jest lepsze niż branie narkotyków” lub „od zawsze wiadomo, że wino działa dobrze na trawienie”. Takie uzasadnienia zapewne będą pozbawione logiki dla kogoś, kto nie pali lub jest abstynentem.  Jednakże jednostki, odczuwające dysonans, tak naprawdę często nie liczą się ze zdaniem innych. Aby zredukować nieprzyjemne napięcie, będą się usprawiedliwiać, zaprzeczać, racjonalizować.

Zwykle jednostka ceni sobie to, że może postąpić zgodnie z własnymi przekonaniami, że jest konsekwentna w swoim działaniu. Jednakże teoria dysonansu zakłada również, że pod wpływem nacisków innych osób, nacisków zewnętrznych, jednostka może postąpić w sposób sprzeczny z własnymi przekonaniami[5].

[1] E. Aronson, T. D. Wilson, R. M. Akert, Psychologia społeczna…, poz. cyt., s. 97.
[2] B. Wojciszke, Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej, Scholar, Warszawa 2004, s. 52 – 55.
[3] Tamże, s. 52 – 55.
[4] E. Aronson, T. D. Wilson, R. M. Akert, Psychologia społeczna…, poz. cyt., s. 98.
[5] B. Wojciszke, Człowiek wśród ludzi…, poz. cyt., s. 52 – 55.