Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z polityką plików cookies.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.

Mechanizmy obronne


Mechanizmy obronne najczęściej definiowane są jako sposoby radzenia sobie z lękiem. Po raz pierwszy termin „obrona” pojawił się w 1894 roku w pracy Z. Freuda – „The neuro – psychoses of defence”.

Zza okna słychać strzępek rozmowy. „Powiedz mi, co ja robię źle? Ja go tak kocham, myślałam że on mnie też…Czekam, kiedy mi się oświadczy, a on nic. Zbywa mnie, a jak próbuję z nim porozmawiać, to się irytuje” – mówi dziewczyna w różowej kurtce. „Hm.., widocznie to taki jego mechanizm obronny” – odpowiada ta, w beżowym płaszczu.
No właśnie. Mechanizm obronny. Wiele osób słyszało to pojęcie, co więcej – często posługujemy się wspomnianym terminem, nie do końca zdając sobie sprawę , co ono tak naprawdę znaczy.

Wyobraźmy sobie taką sytuację – wybucha wojna, a my nie posiadamy żadnej broni. Nasze jestestwo z góry skazane jest na zagładę. Podobnie sytuacja wygląda w odniesieniu do naszej osobowości. Klasyczna psychoanaliza w zasadzie nie zakłada sytuacji, w której mechanizmy obronne nie funkcjonują. Generalnie mechanizmy obronne stanowią nawykowe radzenie sobie jednostki w sytuacjach konfliktowych. Mechanizm obronny, służy do walki ego z bolesnymi lub trudnymi dla człowieka myślami lub uczuciami. Jest sposobem na radzenie sobie z lękiem, jednakże działa on poza świadomością jednostki. Należy wspomnieć, że owe obrony uaktywniają się w obliczu lęków, które wywołane są instynktami, światem zewnętrznym lub sumieniem.

Mechanizmy obronne służą wspieraniu ego w walce z naporem popędów, a ich centralna funkcja sprowadza się do zażegnania lękotwórczej groźby, która skierowana jest przeciw ego.  Impulsy, które próbują przedrzeć się do świadomości człowieka, napotykają na swej drodze przeszkodę właśnie w postaci mechanizmów obronnych. Obrony mówią „nie” i blokują im drogę. To tacy strażnicy ego. I zazwyczaj na straży nie stoi jeden żołnierz, ale cała armia (mechanizmy obronne są niezwykle złożone).

Do najbardziej znanych mechanizmów obronnych należy wyparcie, którego celem jest zarówno zmniejszenie, jak i całkowita redukcja lęku. Polega on na usuwaniu  ze świadomości myśli o konfliktach, popędach i przykrych doznaniach, które wywołują lęk, lub poczucie winy. Przykład: Kobieta z guzkiem w piersi zapomina o umówionej wizycie u lekarza. Innym powszechnie stosowanym mechanizmem obronnym jest racjonalizacja, która sprowadza się do nieprawdziwego, błędnego wyjaśniania swoich motywów i dążeń. Generalnie sprowadza się do samooszukiwania. Przykład: Kowalski mieszka na ósmym piętrze. Właśnie zepsuła się winda. „Przynajmniej trochę poćwiczę” – odpowiada. Innym mechanizmem obronnym jest projekcja pojmowana jako rzutowanie na innych ludzi swoich nieakceptowanych cech czy wad, a zarazem postaw i poglądów. Przykładem może być tutaj
dziewczyna, która nie potrafi odmówić sobie kupna nowych ubrań, jednakże krytykuje swoją przyjaciółkę lubiącą zakupy.
Kolejnym mechanizmem obronnym jest zaprzeczanie – czyli po prostu udawanie, że sytuacja realnie zagrażająca bądź wzbudzająca lęk nie ma miejsca. Przykładem może być osoba nadużywająca alkoholu, która twierdzi: „Na pewno nie popadnę w alkoholizm, nie grozi mi to”. Z kolei przemieszczenie to stosunkowo prymitywny mechanizm obronny, którego istotną cechą jest zastępcze rozładowanie pobudzenia emocjonalnego na obiekcie mniej zagrażającym, aniżeli obiekt będący pierwotnym źródłem negatywnej emocji. Przykład: Iksiński pokłócił się z sąsiadem, a chwilę później swą złość wyładował na dzieciach grających w piłkę, że rzekomo są za głośno się bawią. Natomiast za pomocą identyfikacji jednostka upodabnia siebie do kogoś innego, utożsamia się z drugim człowiekiem. Przykład: dziecko, które dostaje klapsy od rodziców, bije swojego misia. Fantazjowanie polega na radzeniu sobie z frustracją,  poprzez dostarczanie zastępczej gratyfikacji. Wspomniany mechanizm obronny umożliwia jednostce ucieczkę od nieprzyjemnej rzeczywistości lub nacisków otoczenia. Fantazjowanie przejawia się w przeżywaniu w myślach swoich sukcesów, czy niespełnionych pragnień. Kompensacja – polega na nieświadomym dążeniu do uzyskania powodzenia w jakiejś dziedzinie i wyrównania w ten sposób niepowodzeń w doznawanym polu. Z kolei reakcja upozorowana – polega na manifestowaniu na zewnątrz postaw potrzeb i kompleksów, motywów przeciwstawnych do tych, które są świadomie odrzucane. Przykład: Agatka gratuluje swojej przyjaciółce podwyżki, mimo że szczerze jej zazdrości. Na zakończenie należy wspomnieć, że każdy człowiek posługuje się mechanizmami obronnymi, które są uzależnione potrzeb jednostki, od okoliczności, i sytuacji, w jakiej się znajduje.
 
Freud A., Ego i mechanizmy obronne, PWN, Warszawa 2004; Grzegołowska – Klarkowska H, Mechanizmy obronne osobowości, PWN, Warszawa 1986.