Układ pionowy powierzchni Polski wynika z wpływu zlodowaceń plejstoceńskich i ruchów górotwórczych, ma on charakter pasowy.
Układ pionowy powierzchni Polski – najważniejsze dane
Poniższa tabela przedstawia dane (w [m n.p.m.] oraz [%] powierzchni kraju) dotyczące układu pionowego powierzchni Polski, a także uwzględnia najwyżej i najniżej położone punkty i miejscowości.
| Wzniesienie w [m n.p.m.] | W [%] powierzchni kraju |
| poniżej 0 | 0,2 |
| 0 - 100 | 25,2 |
| 100 - 200 | 49,7 |
| 200 - 300 | 16,2 |
| 300 - 500 | 5,6 |
| 500 - 1000 | 2,9 |
| powyżej 1000 | 0,2 |
| średnio 173 |
| Najwyżej i najniżej położone punkty i miejscowości | w [m n.p.m.] |
| Najwyższy punkt - Rysy | 2499 |
| Najniższy punkt - Mierzęcino | 2,2 |
| Najwyżej położna miejscowość - Gubałówka (Zakopane) | 1125 |
| Najniżej położona miejscowość - Żółwiniec | -1,3 |
Ogólne ukształtowanie litosfery Polski
Polska jest krajem zdecydowanie nizinnym – ponad 91% powierzchni kraju znajduje się na wysokości do 300 metrów n.p.m., a tylko 0,2% to góry powyżej 1000 metrów n.p.m. (przykładowo na Słowacji tereny górskie stanowią 61% powierzchni kraju, a w Szwajcarii aż około 70%).
Charakterystyczny dla układu pionowego powierzchni Polski jest pasowy układ rzeźby terenu – wysokości rosną z północnego zachodu na południe, jednak nie wszędzie regularnie. Wyróżnia się więc, licząc od północy w dół, sześć podstawowych pasów rzeźby terenu:
- Pobrzeże Południowobałtyckie,
- pojezierza,
- Niziny Środkowopolskie,
- wyżyny,
- kotliny
- i wreszcie góry.
Taka budowa wynika z działania zlodowaceń plejstoceńskich i ruchów orogenicznych.
Największą polską niziną jest Nizina Mazowiecka, największą wyżyną Wyżyna Lubelska, zaś największą kotliną Kotlina Sandomierska.
Układ pionowy powierzchni Polski – najwyżej i najniżej
Przez długie lata za najniżej położone miejsce w Polsce uchodził punkt w wiosce Raczki Elbląskie. Miejscowość była swego rodzaju atrakcją turystyczną i odwiedzało ją całkiem wielu gości, by zobaczyć to unikatowe miejsce leżące 1,8 metra poniżej poziomu morza (tak naprawdę są wątpliwości, czy taka wartość została w latach 50. XX wieku zmierzona, czy po prostu depresję uhonorowano symbolicznie).
Jednak w 2013 roku, w nie tak odległej, gdyż leżącej mniej więcej 15 kilometrów na północny-zachód, wsi Marzęcino na Żuławach Wiślanych, zmierzono za pomocą skanów laserowych punkt leżący o 0,4 metra niżej – tym samym wieś Marzęcino stała się nowym rekordzistą. Starania o uznanie wyniku w oficjalnych instytucjach trwały aż 9 lat, ostatecznie w 2022 roku depresja ta została uznana za najniżej położony punkt w kraju. W punkcie tym stanęła wieża triangulacyjna, poniżej niej pojawił się kamień z napisem „Najniższy punkt Polski”, a więc miejsce jest widoczne, z tym że trudniej dostępne niż to w Raczkach, leży bowiem na środku pola i niespecjalnie się czymś wyróżnia.
Jeśli chodzi zaś o najwyżej położoną miejscowość w Polsce, znajdziemy dwie różne informacje – jedna z nich podaje, że to wieś Ząb w gminie Poronin (1013 m n.p.m.), druga zaś, że to Zakopane, a w zasadzie jego najwyżej położona część, czyli popularna Gubałówka (1125 m n.p.m.). Obie wersje są w pewien sposób prawdziwe, zależy czy bierzemy pod uwagę punkt na terenie obszaru miasta (mimo że nie ma tam domów), czy też rzeczywiście zamieszkałą miejscowość.
Opinie - Układ pionowy powierzchni Polski