Na liście światowego dziedzictwa UNESCO w Polsce znajduje się obecnie 17 obiektów, a kolejne 9 umieszczono „w poczekalni”, czyli na liście wstępnej.
Obiekty wpisane na listę UNESCO w Polsce
Polska ratyfikowała umowę z UNESCO w czerwcu 1976 roku. Na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO w Polsce (potocznie zwaną listą światowego dziedzictwa UNESCO) znajduje się w tej chwili 17 obiektów (w tym dwa przyrodnicze).
Najwcześniej, bowiem już w 1978 roku, trafiły na nią historyczne centrum Krakowa oraz Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni. W kolejnym roku dodano Puszczę Białowieską oraz Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady. Za czasów PRL-u jako piąty obiekt na liście światowego dziedzictwa UNESCO w Polsce pojawiło się jeszcze Stare Miasto w Warszawie (był rok 1980). W 2007 roku wpisano Pradawne i pierwotne lasy bukowe Karpat i innych regionów Europy (stąd część źródeł, jako obiekt bardziej ogólnoeuropejski, nie uwzględnia go w „polskiej” liście – obejmuje bowiem aż 18 krajów i 93 części składowe, z których tylko 4 leżą w naszym kraju, w Bieszczadzkim Parku Narodowym); ta ostatnia pozycja była kilkukrotnie zmieniana i powiększana, w zasadzie aż do 2021 roku.
Kilka innych miejsc w Polsce jest z kolei na tak zwanej liście informacyjnej/liście wstępnej, inaczej mówiąc, jest nominowana do umieszczenia na liście światowego dziedzictwa UNESCO w Polsce. Mowa o Gdańsku – mieście wolności i pamięci, Kanale Augustowskim, Pienińskim Przełomie Dunajca, modernistycznym Śródmieściu Gdyni – przykładzie budowy zintegrowanej społeczności, młynie papierniczym w Dusznikach-Zdroju (część kategorii zbiorczej „Europejskie papiernie z czasów papieru czerpanego).
W roku 2025 doszły tutaj aż cztery nominacje: historyczny kompleks górnictwa węglowego w Zabrzu, pola naftowe Bóbrka – dziedzictwo początków przemysłu naftowego na świecie, wczesnonowożytna Twierdza Srebrna Góra jako doskonały przykład transformacji masywów górskich i zabytkowy kompleks żup solnych w Ciechocinku. Czy to dużo? Biorąc pod uwagę wielkość kraju, niekoniecznie – nasi sąsiedzi Czesi także mają na liście UNESCO 17 obiektów, ale aż 13 kolejnych czeka wśród nominowanych.
|
| OBIEKT | ROK WPISU | KRYTERIUM WPISU | POŁOŻENIE |
| 1 | Stare Miasto w Krakowie | 1978 | Zespół architektury miejskiej o wyjątkowej wartości, zarówno pod względem krajobrazu miejskiego jak i poszczególnych zabytków - Historyczne centrum miasta to unikatowy sposób ilustracji nieprzerwanego procesu rozwoju od średniowiecza do dzisiaj. | Województwo małopolskie |
| 2 | Królewskie Kopalnie soli w Wieliczce i Bochni | 1978, 2008, 2013 | zobrazowanie historycznych etapów rozwoju technik kopalnianych w Europie od XIII do XX wieku - chodniki, podziemne komory urządzone i ozdobione w sposób odzwierciedlający górnicze społeczno-religijne tradycje, narzędzia i maszyny, oraz Zamek Żupny to wyjątkowe świadectwo społeczno-technicznego systemu związanego z wydobyciem soli kamiennej. | Województwo małopolskie – Wieliczka, Bochnia |
| 3 | Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz – Birkenau | 1979 | centralne miejsce pamięci o Zagładzie, polityce rasizmu i barbarzyństwie; miejsce zbiorowej pamięci o mrocznym rozdziale w historii ludzkości; miejsce, przekazywania pamięci młodszym pokoleniom; miejsce stanowiące znak ostrzegający przed wieloma zagrożeniami i tragicznymi konsekwencjami wynikającymi z radykalnych ideologii i odmowy prawa do godności ludzkiej. | Województwo małopolskie – Oświęcim, Brzezinka |
| 4 | Białowieski Park Narodowy | 1979. 1992, 2014 | - różnorodny kompleks chronionych ekosystemów leśnych, będących przykładem lasów mieszanych typowych dla ekoregionu Europy Środkowej, oraz szereg siedlisk nieleśnych, w tym łąki wilgotne, doliny rzek i inne tereny podmokłe | Województwo podlaskie – gmina Białowieża, gmina Narewska |
| 5 | Stare Miasto w Warszawie | 1980 | kompleksowe działania konserwatorskie na skalę całego miasta historycznego to unikatowe doświadczenie europejskie | Województwo mazowieckie |
| 6 | Stare Miasto Zamościa | 1992 | - miasto renesansowe zaprojektowane w końcu XVI w., które zachowało swoje oryginalne rozplanowanie, fortyfikacje oraz dużą liczbę ważnych budynków, łączących włoskie i środkowo - europejskie tradycje budowlane. | Województwo lubelskie |
| 7 | Zespół miejski Torunia | 1997 | - małe historyczne średniowieczne miasto handlu i administracji z zachowaną oryginalną siatką ulicy i wyjątkową historyczną zabudową. Było standardem rozwoju miast w regionie w czasie urbanizacji Europy Wschodniej w XIII I XIV wieku. Połączenie dwóch miast z zamkiem to rzadka forma średniowiecznej aglomeracji, która przetrwała w niemal nienaruszonym stanie, włącznie z wieloma znaczącymi, wartościowymi budynkami, które zostały wiernie zachowane. | Województwo kujawsko – pomorskie |
| 8 | Zamek w Malborku | 1997 | - stanowi najważniejszy pomnik państwa zakonnego rycerzy krzyżackich, wyjątkowego fenomenu w dziejach zachodniej cywilizacji. wielkie materialne świadectwo krucjat prowadzonych na obszarach Wschodniej Europy, nawracania przemocą ludów bałtyjskich oraz kolonizacji ich plemiennych terytoriów, czyli wydarzeń o ogromnym znaczeniu dla historii całego kontynentu. | Województwo pomorskie |
| 9 | Manierystyczny zespół architektoniczno – krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy w Kalwarii Zebrzydowskiej | 1999 | wyjątkowy pomnik kultury, w którym krajobraz naturalny wykorzystano jako miejsce symbolicznego odzwierciedlenia wydarzeń Męki Pańskiej w formie kaplic i alejek | Województwo małopolskie – Kalwaria Zebrzydowska |
| 10 | Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy | 2001 | wyjątkowy akt tolerancji ze strony katolickiego imperium Habsburgów wobec protestanckiej społeczności Śląska po wojnie trzydziestoletniej | Województwo dolnośląskie – Jawor, Świdnica |
| 11 | drewniane kościoły południowej Małopolski w Binarowej, Biznem, Dębnie, Haczowie, Lipnicy Murowanej, Sękowej | 2003 | świadectwo średniowiecznej tradycji budownictwa sakralnego, połączonego z liturgicznymi i kultowymi funkcjami kościoła rzymskokatolickiego w stosunkowo niedużym regionie Europy Środkowo-Wschodniej. | Województwo podkarpackie |
| 12 | Park Mużakowski | 2004 | - wyjątkowy przykład rozległego, europejskiego parku krajobrazowego, który stworzył nowe podstawy dla rozwoju idealnego krajobrazu wykreowanego przez człowieka | Województwo lubuskie – Łęknica |
| 13 | Hala Stulecia we Wrocławiu | 2006 | - przykład kreatywności i innowacji w zakresie rozwoju technologii budowy wielkoprzestrzennych konstrukcji żelbetowych | Województwo dolnośląskie |
| 14 | drewniane cerkwie regionu karpackiego w Brunarach, Chotyńcu, Kwiatoniu, Owczarach, Powroźniku, Radrużu,, Smolniku, Tutrzańsku | 2013 | - wyjątkowe świadectwo odrębnej tradycji budownictwa sakralnego, osadzonej w głównym nurcie tradycji Cerkwi Prawosławnej powiązanej z lokalnym charakterem architektury | Województwo małopolskie – Banary, Kwiatoń, Owczary, Powroźnik |
| 15 | kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem zagospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach | 2017 | - świadectwo ludzkiej pomysłowości | Województwo śląskie – Tarnowskie Góry, Bytom, Zbrosławice |
| 16 | Krzemionki – pradziejowe kopalnie krzemienia | 2019 | - element pełnego materialnego świadectwa specyficznej tradycji kulturowej, która zaniknęła | Województwo świętokrzyskie – gmina Ćmielów, gmina Bodzechów |
Czym jest lista światowego dziedzictwa UNESCO?
Lista światowego dziedzictwa UNESCO powstała w 1972 roku na mocy konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego, jest prowadzona przez jednostkę ONZ UNESCO. Ratyfikowały ją niemal wszystkie państwa świata. Na liście znajduje się około 1250 obiektów w 170 państwach na całym świecie. Najwięcej znajdziemy ich we Włoszech (61) i Chinach (60), a następnie w Niemczech (55), Francji (54) i Hiszpanii (50). Dopiero za nimi są Indie i Meksyk. Najmniej obiektów na liście jest w krajach arabskich (traktowanych jako jeden region) i w Afryce. Obiekt może zostać z listy usunięty, choć zdarzyło się to dotychczas tylko trzykrotnie – w Omanie (po znaczącym zmniejszeniu obszaru rezerwatu oryksów), w Niemczech (plany budowy mostu przez Łabę) i w Anglii (po postępującej współczesnej zabudowie wód portowych w Liverpoolu).
Opinie - UNESCO w Polsce – obiekty