Rozpuszczalniki - podział i właściwości

Rozpuszczalniki to związki chemiczne, które są zdolne do rozpuszczania innych substancji (gazów, cieczy, ciał stałych), tworząc w ten sposób jednorodną ciecz zwaną roztworem. Rozpuszczalniki w warunkach standardowych występują jako ciecze o małej lepkości i stosunkowo niskiej temperaturze wrzenia. Są wykorzystywane nie tylko od rozcieńczania, ale również jako środowiska reakcji chemicznych czy media ekstrakcji. Ze względu na właściwości fizyczne i chemiczne wyróżnia się kilka kategorii rozpuszczalników.

Podstawowy podział opiera się na wartości momentu dipolowego tj. polarności związku. Rozpuszczalniki o zerowym lub bardzo małym momencie dipolowym są określane jako apolarne, a te z dużym momentem dipolowym są rozpuszczalnikami polarnymi. Drugim aspektem branym pod uwagę czy grupowaniu rozpuszczalników jest ich protonowość tj. posiadanie lub nie w cząsteczce tzn. kwaśnych protonów (H+). I tak wyróżnia się rozpuszczalniki protonowe i aprotonowe. Wszystkie rozpuszczalniki protonowe są związkami polarnymi, natomiast wśród rozpuszczalników aprotonowych znajdują się i substancje polarne i niepolarne. 

Biorąc pod uwagę dwie powyżej wymienione cechy, rozpuszczalniki można podzielić na:

- polarne protonowe,

- polarne aprotonowe,

- niepolarne (aprotonowe).

Nazwa rozpuszczalnika Wzór strukturalny Temperatura wrzenia [°C] Gęstość [g/cm3] Moment dipolowy [D]
polarne protonowe
amoniak (ciekły) -33,3 0,674 (w -33,3°C] 1,42
metanol

64,7

0,791 1,70
etanol 78,2 0,789 1,69
izopropanol (IPA)

82,6

0,785 1,66
n-propanol 97,0 0,803 1,68
n-butanol 117,7 0,810 1,63
kwas mrówkowy 100,8 1,210 1,41
kwas octowy 118,0 1,049 1,74
woda 100,0 1,000 1,85
polarne aprotonowe
aceton 56,1 0,785 2,88
acetonitryl (MeCN) 82,0 0,786 3,92
dichlorometan (DCM) 36,6 1,327 1,60
dimetyloformamid (DMF) 153,0 0,944 3,82
dimetylosulfotlenek (DMSO) 189,0 1,092 3,96
nitrometan 101,2 1,137 3,56
octam etylu 77,1 0,894 1,78
tetrahydrofuran (THF) 66,0 0,886 1,75
węglan propylenu 240,0 1,205 4,90
niepolarne (aprotonowe)
chloroform 61,2 1,498 1,04
tetrachlorometan 76,7 1,587 0,00
pentan 36,1 0,626 0,00
cyklopentan 49,2 0,751 0,00
heksan 69,0 0,655 0,00
cykloheksan 80,7 0,779 0,00
benzen 80,1 0,879 0,00
toluen 111,0 0,867 0,36
eter dietylowy 34,6 0,713 1,15
dioksan 101,1 1,033 0,45