Ruchy górotwórcze, czyli orogeneza, to procesy geologiczne, które w kilku etapach uformowały łańcuchy górskie na Ziemi.
Ruchy górotwórcze – jak czytać tabelkę?
Ruchy górotwórcze, inaczej zwane orogenezą, to długotrwały, liczący miliony lat, proces polegający na pofałdowaniu warstw skalnych, działaniu wulkanów i uskoków tektonicznych, prowadzący do powstawania łańcuchów górskich.
W poniższej tabeli przedstawiono ruchy górotwórcze z czasem ich trwania, występowaniem w Polsce oraz na świecie. Często nazwy łańcuchów górskich łączy się z daną orogenezą: te powstałe w czasie ruchów orogenezy kaledońskiej zwane są kalenoidami, hercyńskiej – hercynidami, alpejskiej zaś alpidami. Orogeneza alpejska trwa do dziś, tak więc alpidy zmieniają swą wysokość (minimalnie rosną, ale często wzrost ten równoważą procesy niszczenia).
| Nazwa ruchów górotwórczych | Czas | Występowanie w Polsce | Występowanie na świecie |
| Alpejskie | 237 mln lat temu - do dziś (mezozoik i kenozoik) | Karpaty, odmłodzenie starszych górotworów (Sudety, Góry Świętokrzyskie) | Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Stara Płanina, Góry Dynarskie, Atlas, Himalaje, Kaukaz, Andy, Kordyliery |
| Hercyńskie (waryscyjskie) | 428 mln - 250 mln lat temu (karbon, perm) | Sudety, Góry Świętokrzyskie | Południowa Anglia, Bretania, Masyw Centralny, Masyw Armorykański, Ardeny, Wogezy, Reńskie Góry Łupkowe, Harz, Schwarzwald, Rudawy, Masyw Czeski, Ural, Ałtaj, Góry Smocze, Góry Przylądkowe, południowo-zachodnie Appalachy, Wyżyna Patagońska, środkowe Wielki Góry Wododziałowe |
| Kaledońskie | 496 mln - 430 mln lat temu (ordowik, sylur, dewon) | Góry Świętokrzyskie, część Sudetów | Góry Kaledońskie, Grampian, Góry Skandynawskie, góry Spitsbergenu, GóryJabłonowe, obszar od północno-wschodnich Appalachów przez Nową Funlandię po północno-wschodnią Grenlandię, Góry Flindersa, Alpy Australijskie |
| Bajkalskie, Assyntyjskie, Kadomijskie, Katangijskie | 630 mln - 542 mln lat temu | — | północny Ural, Góry Bajkalskie, Góry Barguzińskie, Sajan Wschodni, Góry Stanowe, Góry Ikackie, Chamar, Daban, Góry Przymorskie, Katanga |
| Grenwilskie | 1200 mln - 1000 mln lat temu | — | od Półwyspu Labrador do Teksasu |
| Gotyjskie, Karelskie, Hudsońskie | 1600 mln - 1400 mln lat temu | — | Karelia, północna i środkowa Szwecja, Labrador, rejon Zatoki Hudsona |
| Saamijskie, Białomorskie, Kenorańskie | 2500 mln lat temu i wcześniej | — | niewielkie obszary Kanady, Afryki i Antarktydy |
Rodzaje gór
Rodzaje gór można wyszczególnić przede wszystkim na podstawie tego, jak działała orogeneza. Tak więc wyróżnia się tu: góry fałdowe, zrębowe i wulkaniczne.
Góry fałdowe, najczęściej występujące, powstały podczas kolizji płyt tektonicznych bądź wtedy, gdy takie płyty się zderzyły (tak powstały Himalaje czy Karakorum), bądź też gdy jedna wsunęła się pod drugą, powodując wypiętrzenia (to źródło powstania Andów czy Kordylierów). Przekrój gór fałdowych charakteryzuje się falistymi warstwami (fałdami).
Góry zrębowe powstały z kolei przez wypiętrzenia skorupy ziemskiej wywołane przez naprężenia ruszających się płyt tektonicznych. Pojawiaj się wtedy zręby, uskoki i rowy tektoniczne (budowa, obrazowo mówiąc, przypomina warstwy, które ktoś niedokładnie do siebie dopasował, raz dając je niżej, raz wyżej). Górami zrębowymi są przede wszystkim te powiązane z orogenezą hercyńską.
Góry wulkaniczne (czyli po prostu wulkany) powstają przez wypiętrzenie stożków wulkanicznych, mogą powstawać zarówno na lądzie, jak i w morzu (podwodne góry i wulkany, mogą też wystawać jako wyspy wulkaniczne). Do gór wulkanicznych należą te na Islandii, Kamczatce, w Japonii.
Ruchy górotwórcze – ciekawostki
Ogólnie ruchy górotwórcze związane z orogenezą alpejską słabną (choć góry „młode” wciąż rosną do 1 cm na rok, wzrost ten równoważy erozja glacjalna, rzeczna i chemiczna), a w końcu się zatrzymają. Jeśli nie dojdzie do nowej orogenezy, na Ziemi – za miliony lat – zacznie się peneplenizacja, a więc zjawisko odwrotne do orogenezy: powierzchnia planety zacznie się wypłaszczać. W bardzo dalekiej przyszłości w miejscu Tatr może więc pojawić się... morze (które zresztą było w tym miejscu, zanim doszło do orogenezy alpejskiej).
Skoro stare góry nie rosną, a ulegają erozji, można się zastanawiać, jak wysokie były kiedyś Sudety – otóż według naukowców niewiele wyższe niż dziś, z czasem się skurczyły minimalnie, potem „odmłodziła” je orogeneza alpejska (uznaje się, że góry te powstawały dwuetapowo), powodując nowe wypiętrzenia, ale różnice są nieduże, nie były to nigdy olbrzymy wielkości chociażby Karpat. Natomiast dziesiątki milionów lat wcześniej w tym samym miejscu był prawdopodobnie (nie jest to pewne) łańcuch górski, którego widoczne ślady nie zachowały się do dziś, a który rzeczywiście mógł wysokością dorównywać Andom, być może nawet Himalajom. Jedyne góry, które mogą drastycznie nabrać wysokości, to góry wulkaniczne, pod warunkiem ciągłych i regularnych erupcji lawy.
Opinie - Ruchy górotwórcze